Peter Luhanga - September 12, 2026

Ngamawaka asaxinene kwindawo zogobityholo ngethuba umhlaba okufutshane enikezelwa kubakhi babucala, kungekho nto ithethiswayo ngeindlu ezifikelelekayo. 

Peter Luhanga

  • IsiXeko sikhuphe isiniki maxabiso kubakhi babucala ukuxe kwakhiwe izindlu ezingama_2500 kumhlaba ozihekta ezi-72 ecaleni kweDunoon.
  • Esisinikimaxabisoo asichazi ukuba zingaph izindlu ezifikelelekayo ezizakwakhiwa yaye yaye nezisimahla azizubakh.
  • Lo mhlaba wayethengwe sisixeko ekuqaleni mgo 2017 kukho iizithembiso zokuba uzakusetyenziswa ukucutha uxinaxinwano kule lokishi..
  • Bangaphezu kwe-1 700 kwabo bangama-2 700 phantse abafaka izicelo zezindlu eDunoon abalinde iminyaka engama-20 okanye ngaphezulu.
  • Other projects to relief overcrowding have not taken place or have stalled.

Iprojekthi enkulu yezindlu ezintsha ngaphesheya komgaqo omkhulu ukusuka kwilokishi yaseDunoon exineneyo kakhulu inikezelwe kubaphuhlisi babucala kodwa ayizukuba nazindlu ezixhaswa ngokupheleleyo, kwaye inani leeyunithi ezifikelelekayo alichazwanga. 

Oku kwenzeka nangona uphuhliso lwepropati kamasipala eyihektare ezingama-71.8 eyaziwa ngokuba yiAnnandale Farm lunikezelwe kubemi baseDunoon njengesisombululo sokuxinana kwabantu kwilokishi apho kungekho zindlu zikarhulumente zakhiweyo kwiminyaka engama-26 edlulileyo. 

Ifama yaseAnnandale yathengwa siSixeko ngo-2017 kwaye owayengusodolophu ngelo xesha uPatricia de Lille wabhengeza kwiholo yoluntu yaseDunoon ukuba luza kusetyenziselwa ukubonelela uluntu ngezindlu ezixhaswa ngokupheleleyo. 

Kodwa iSixeko siqinisekisile ukuba uphuhliso olucwangcisiweyo lwaseAnnandale aluzukuba nazindlu ezixhaswa ngokupheleleyo zeBreaking New Ground (BNG), kwaye izindlu ezifikelelekayo azizukugcinelwa abemi baseDunoon okanye kwiindawo zokuhlala ezingamiselekanga ezikufutshane. 

ISixeko siceba ukuthengisa umhlaba kumphuhlisi wabucala kwiprojekthi yokusetyenziswa okuxutyiweyo ejolise kumakhaya afumana phakathi kwe-R3,500 kunye ne-R34,800 ngenyanga. Abemi kunye neentsapho ezingasebenziyo ezifumana imali engaphantsi kwe-R3,500 ngenyanga aziyi kufaneleka.

Iingxelo zezindlu zeSixeko zibonisa ukuba abantu abangama-2,679 abafaka izicelo babhale iDunoon njengendawo abahlala kuyo kuBhaliso lweMfuneko yeZindlu lwaseKapa. 

Kwaba bantu, abayi-1,708 balinde ixesha elingaphezu kweminyaka engama-20. Phakathi konyaka ka-1996 no-2000, kwakhiwa izindlu ze-RDP ezimalunga nama-3,000 eDunoon. 

Akukho zindlu zikarhulumente zakhiweyo kwelo lali ukususela ngelo xesha.

Ixinene kakhulu 

IDunoon yandile ngaphaya kwemida yayo yokuqala, apho iintsapho zakha amatyotyombe kwiinkundla zemidlalo, ecaleni kwemimandla yamashishini, phantsi kwebhulorho yasePotsdam Road, kufutshane nommandla wamanzi akhukhumalayo woMlambo iDiep, nakwimihlaba egcinelwe uloliwe.

Ngoku kukho iindawo zokuhlala ezingacwangciswanga ezingaphezu kwama-30 kwindawo yaseDunoon, ezinye zazo zingenamanzi okanye izindlu zangasese. Kwiminyaka emibini eyadlulayo, usihlalo wangaphambili we-SA National Civics Association, uSinethemba Matomela, wanika ingxelo yokuba indawo yase-Endlovini yayinamatyotyombe malunga nama-1,800 kunye nezindlu zangasese ezabelwanayo ezingama-20 kodwa ingenamanzi okusela. Indawo yokuhlala engacwangciswanga yaseNewlands yayinamatyotyombe malunga nama-1,000 ngaphandle kwezindlu zangasese ezabelwanayo okanye amanzi okusela. Indawo yase-Eluxolweni yayiqikelelwa ukuba inamatyotyombe ali-1,300 kunye nezindlu zangasese ezabelwanayo ezingama-25 kodwa ingenamanzi okusela. Indawo yaseRiverside, ecaleni koMlambo iDiep, yayinamatyotyombe malunga nama-1,500 ngaphandle kwezindlu zangasese okanye amanzi.

Akusekho nkxaso-mali ye-BNG ISixeko simeme izicelo zokuthengiswa nokuphuhliswa kwe-Annandale Farm ngoJulayi kulo nyaka. 

Le thenda icinga ngommandla omtsha odibanisa malunga nama-2,500 ezindlu ezifikelelekayo nezinxulumene nemarike kunye namashishini, izikolo, izibonelelo zoluntu, iziseko zophuhliso zothutho kunye neendawo ezivulekileyo zikawonke-wonke. 

Kodwa ithenda ayichazi inani elimiselweyo okanye ipesenti yezindlu ezifikelelekayo. Ilungu leSixeko lokuHlaliswa kwabantu iMayco uCarl Pohaim uqinisekisile ukuba akuyi kubakho zindlu zixhaswa ngokupheleleyo e-Annandale, kwaye inani lokugqibela lezindlu ezifikelelekayo liya kuxhomekeka kwiziphakamiso ezifunyenweyo. 

UPophaim uthe olu phuhliso luza kunceda abantu abanokuqasha okanye bathenge. Abemi baseDunoon abafanelekileyo bangafaka izicelo, kodwa abafaki-zicelo abavela kwenye indawo eKapa nabo baya kufaneleka. 

Akukho zindlu ziya kugcinelwa abemi baseDunoon.

Uthe inkxaso-mali yesizwe ye-BNG ngoku igxile kubafaki-zicelo abafanelekileyo abaneminyaka engaphezu kwama-60, amajoni asele ekhulile, kunye neentsapho eziphethwe ngabantwana, kwaye umvuzo omncinci wesizwe we-R5,900 ngenyanga ubonisa ukuba izindlu ze-BNG zinesicelo esilinganiselweyo uninzi lwazo. 

Uthe ukunqongophala kwemali yesizwe kunye nemida yolawulo kunye nolawulo kukhokelele iSixeko ekusekeni inkqubo yaso yezindlu ezifikelelekayo. Phantsi kwale nkqubo, umhlaba kamasipala uthengiswa ngesaphulelo kubaphuhlisi babucala, kulindeleke ukuba baxhase inxalenye yokuqeshisa efikelelekayo. 

Uthe iSixeko sikwanciphise iimfuno zocwangciso lwabaphuhlisi abancinci kwiindawo ezifana neDunoon. 

Abarhwebi banokwakha iiyunithi zophuhliso oluncinci ukuya kuthi ga kwi-12 ngaphandle kokufaka isicelo sokutshintsha indawo okanye ukungenisa izicelo zoLawulo loSetyenziso loMhlaba. ISixeko sikwabonelela ngezicwangciso zokwakha simahla.

“Ngenxa yokuba inkqubo yenkxaso-mali kazwelonke ayisakhathaleli uninzi lwabemi (okanye nabani na onomsebenzi kwaye ungaphantsi kweminyaka engama-60), iSixeko sivumela icandelo labucala (abaphuhlisi bazo zonke iintlobo nobukhulu) ukuba bakhe izindlu ngexabiso eliphantsi nelikhawulezayo, utshilo. 

Kodwa iSixeko asikagqibi ukuba zeziphi iirenti e-Annandale eziya kubiza okanye zingaphi iintsapho ezikwiindawo ezingamiselekanga zaseDunoons ezinokuzihlawulela. 

Unobhala-jikelele weqela le-GOOD uBrett Herron uthe i-Annandale Farm ithengwe nge-R185 yezigidi zeerandi ngemali ethunyelwe kwenye indawo ukusuka kulwandiso olucwangcisiweyo lweWolwerivier Temporary Relocation Area. 

UHerron uthe imali ithunyelwe kwenye indawo ngokukodwa ukuze kuncitshiswe ukuxinana kwabantu eDunoon. Ngokutsho kwakhe, amaxwebhu ethenda axabisa i-Annandale kwi-R256 yezigidi zeerandi ngoSeptemba 2025. 

“Inxalenye enkulu yezindlu zaseMilnerton ezafunyanwa kwiminyaka elithoba eyadlulayo yiSixeko saseKapa ngokukodwa ukuze kuncitshiswe ukuxinana kwabantu eDunoon ngoku ithengiswa kumphuhlisi wabucala ngenzuzo enkulu ngaphandle kokuba iSixeko sakhe indlu enye, utshilo uHerron. 

Uthe izindlu ezifikelelekayo zithatha amanqaku alishumi kuphela kwi-100 amanqaku afumanekayo kuvavanyo lwethenda. Uthe oku kuthetha ukuba umntu okhuphisana ngexabiso akanakufumana amanqaku ngezindlu ezifikelelekayo aze ahlale efanelekile ukuphumelela ithenda. I-GOOD ifake isicelo phantsi koMthetho wokuKhuthazwa koFikelelo kuLwazi ifuna iirekhodi ezibonisa ukuba ingaba ipropathi ithengwe ngemali yesibonelelo soPhuhliso lweMimandla yasezidolophini kunye nemiqathango eqhotyoshelweyo kwisibonelelo.

Iindawo zokuhlala ezingacwangciswanga aziphuculwanga 

EDoornbach, ekwaziwa ngokuba yiSite 5, malunga neentsapho ezingama-3,500 zihlala kwindawo yokuhlala iSixeko esathi siza kuyiphucula okokuqala ngo-2016. 

UPophaim uqinisekisile ukuba akukho nto ihanjisiweyo. “IDoornbach isesemgceni wokuphucula, utshilo, wongeza ukuba indawo yokuhlala kufuneka iqale isuswe ukuze iindlela, iinkonzo ezingaphantsi komhlaba kunye nezinye iziseko zophuhliso zifakelwe. 

Emva kokuba izakhiwo ezingaphezu kwama-600 zitshatyalalisiwe kwaye abantu abamalunga nama-2,600 bashiyeke ngenxa yomlilo ngoJanuwari, iSixeko sicebise ukwabela i-R12 yezigidi ukuvala indawo yokuhlala. Ukuvala kwakhona bekuya kuyilungisa kwakhona indawo yokuhlala ukuze kudalwe iindlela zokufikelela kunye nendawo yeenkonzo. Iprojekthi ayizange iqhubeke. “Hayi, ukuvala kwakhona bekungagqitywanga kwaye akukho mali isetyenzisiweyo, utshilo uPophaim. 

ISixeko besingenakubonelela ngesicwangciso esivunyiweyo, uhlahlo-lwabiwo mali, amanani eentsapho, ixesha lokuphunyezwa kokuphucula indawo 5. Sithe isicwangciso kuya kufuneka sigqitywe kuqala kwaye kuvunyelwane ngaso noluntu. Ikwathe abanye abemi kuya kufuneka bafuduselwe kwenye indawo ngaphambi kokuba kuqalwe ukuphuculwa, kodwa ayitshongo ukuba baza kufuduselwa phi.

IKillarney Gardens imisiwe 

Ngeli xesha, enye iprojekthi yezindlu eKillarney Gardens eyayijoliswe ekunciphiseni ukuxinana kwabantu eDunoon ayikagqitywa. Ngo-Epreli 2020, umphathiswa wezokuhlala kwabantu ngelo xesha uLindiwe Sisulu wabhengeza ukuba iintsapho ezili-1,500 ziza kufuduswa kwiindawo zokuhlala ezixineneyo zaseDunoons ngoJulayi kuloo nyaka. Ukufuduswa kwavezwa njengenyathelo elingxamisekileyo lokunciphisa ukusasazeka kwe-covid. Umhla wokugqibela wadlula ngaphandle kokuba iintsapho zifuduswe. Le projekthi yalibaziseka ngenxa yokutshintshwa kwezibheno kunye neengxaki zemali. 

Isithethi seSebe leziseko zophuhliso likaRhulumente waseNtshona Koloni uStephen Heyns uthe le projekthi ibisoloko icwangcisiwe njengendawo yokuhlala exineneyo, enezitezi ezininzi equlethe iiyunithi ezili-1,500.

Iphondo lifake iinkonzo ezininzi, ezidibanisayo kunye nezangaphakathi ezifunekayo kuzo zonke iiyunithi ezili-1,500. Ukwakhiwa kwezakhiwo bekufanele ukuba kuxhaswe ngeSibonelelo seZindlu eziNgxamisekileyo sikazwelonke. 

UHeyns uthe iSebe leSizwe lezokuHlaliswa koLuntu kamva latshintsha iimeko zesibonelelo nto leyo eyabangela ukuba urhulumente wephondo angafumani mali yokwakha izindlu. Iphondo licinge ngokuguqula uphuhliso lube yizindlu ezingama-488 ze-BNG ezisisigxina kodwa uHeyns uthe olu khetho lwaliwe kuba iinkonzo ezifakiweyo sele ziyilelwe uphuhliso lokuqala lweeyunithi ezili-1,500. 

Akukho msebenzi wokwakha okanye weziseko zophuhliso owenzekileyo ukusukela kutyelelo lokujonga yiBhunga leSizwe lamaPhondo ngoSeptemba 2025. Iphondo kunye neSixeko ngoku bavumile ukuba umhlaba kunye noxanduva lokugqiba iprojekthi ziya kudluliselwa kumasipala. 

Amaxwebhu okudlulisela anika iSixeko igunya lommeli ukuba siqalise ucwangciso kunye nokuphunyezwa ngelixa utshintsho lobunini luqhubeka. Ngenxa yokuba ngumasipala, uHeyns uthe iSixeko sisafanelekile ukufikelela kwinkxaso-mali yeZindlu eziNgxamisekileyo kwaye siceba ukuphumeza uphuhliso lokuqala lweeyunithi ezili-1,500 ngelixa siphanda eminye imithombo yemali. 

Akukho mhla wokwakha, umhla wokugqibela wokugqitywa okanye uhlahlo lwabiwo-mali oluqinisekisiweyo oluye lwabhengezwa. ISixeko sithumele imibuzo eneenkcukacha malunga neKillarney Gardens kurhulumente wephondo, nangona sivumile ukuthatha uxanduva lwale projekthi.

Share this:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *