
Ukudinwa ziimpuku, imililo kunye nezithembiso ezaphulwayo, iintsapho kumatyotyombe aseDunon zibeke emngciphekweni wokwakha ngezitena nodaka.
Peter Luhanga
- Utata wabantwana abane wakha indlu enamagumbi okulala amathathu nge-R70k ngezandla zakhe.
- Akukho zindlu zintsha zeRDP eDunoon ukusukela ngo-2000 nangona kukho imfuneko enkulu.
- Iintsapho ziqhagamshela kwimibhobho yamanzi neyogutyulo lwesiXeko ngokwazo.
- Zingaphezu kwama-40 izindlu zezitena ngoku ezinyukayo apho amatyotyombe ayekade ekhona.
U-Alex Kolotla, 45, uhlawule i-R600 yerenti kunye ne-R200 yombane wokuhlala nenkosikazi yakhe nabantwana kwityotyombe elixineneyo elingasemva kweyadi eDunoons Section 31.
Kangangeminyaka ebenyamezele umoya obandayo ovuthuza ezinkini, ukuntyiloza kweempuku ebumnyameni, isoyikiso sokutsha kwamatyotyombe, kunye nokuhlazeka komnini-ndlu xa ekhupha i-DP ngaphakathi.
Ngo-2018 wazibandakanya nabanye abahlali ababebhatala irente kumatyotyombe angasemva kwendlu okanye bexinzelelene kumatyotyombe. Bebonke babambe ibala lemidlalo likamasipala emva kwesikolo iSophakama Primary kwiCandelo lama-23.
Ngalo lonke ixesha besakha kwakhona. Bayithiye le ndawo ngokuthi yi-Ekupholeni, ezalwa ngabahlali basemva kweyadi ababekrola isithuba kumhlaba ekukhutshiswana ngawo.
Ekuqaleni indawo yokuhlala yayiyi-patchwork yamagumbi angatshatanga kunye nezakhiwo eziphindwe kabini ze-zinc.
Kodwa ekuhambeni kwexesha abahlali badibanisa izakhono zabo, bafaka imibhobho, badibanisa nenkqubo kamasipala yogutyulo, bafaka nezindlu zangasese ezigungxulwayo.
Baye badinwa kukulinda urhulumente ukuba azise izindlu neenkonzo ezisisiseko baza baqalisa ukuzibonelela bona.
“Sifike ebaleni lemidlalo kungekho manzi, izindlu zangasese zingekho, zingekho iinkonzo zikamasipala, ngo2019 safaka imibhobho yogutyulo sayidibanisa nomjelo omkhulu welindle weSixeko saseKapa, sadibanisa amanzi, utshilo uKolotla.
Emva kokugrumba imisele baza bazifakela ezabo iintambo, bakha izindlu zangasese ezigungxulwayo ukuze zisebenze kuso sonke eso sixeko.
Ngo-2021, uKolotla uthi, iSixeko sangena kwaye songeza izindlu zangasese zasekuhlaleni kunye neendawo zamanzi.
UKolotla uthe ngaphandle kokudinwa kukuhlawula irente kumatyotyombe emva kwezindlu okanye kumatyotyombe, into ebaqhubele ekubeni bangene kwibala lezemidlalo kukungabikho kwezicwangciso zikarhulumente zokwakha izindlu zeRDP ezintsha eDunoon.
Phantse kuma-3,000 ezindlu zeRDP zakhiwa eDunoon phakathi kuka-1996 no-2000, kodwa ukusukela ngoko akuzange kubekho projekthi zintsha ngaphandle kophuhliso lwe-Winning Way ukuphendula ubhubhane we-Covid-19.
Nangona kunjalo, uphuhliso lwe-Winning Way ayenzelwanga abahlali basemva kwezindlu kunye nabahlali basematyotyombeni.
Iprojekthi yolwakhiwo lwezindlu iWinning Way yaphehlelelwa ngo-2020 nguMphathiswa wezokuHlaliswa koLuntu ngelo xesha uLindiwe Sisulu njengenxalenye yesicwangciso sokusabela kwi-Covid-19.
I-Dunoon ichongwe njengelinye lawona mazwe ahlala abantu ngokuxineneyo, apho iintsapho zabelana ngeempompo, izindlu zangasese zamabhakethi, kunye namatyotyombe anegumbi elinye phantsi kweemeko eziphakamisa umngcipheko wosulelo.
Lo msebenzi wathembisa ukufudusa iintsapho ezili-1 500 ukuze zithomalalise uxinezeleko.
Kodwa yanqumama kamsinya nje yakuqalisa.
Isicwangciso sathi kamva sathotywa saya kutsho kwiiyunithi ezingama-488 kwaye ekuqaleni kuka-2024 saphinda sanqunyanyiswa ngelixa uhlahlo lwabiwo-mali kunye nemodeli yophuhliso iphononongwa.
Abaxhamli bahlala bengaziwa, ukwakhiwa kwakungekaqalisi, kwaye isithembiso sokufuduka sathi shwaka.
Nokuba ibiqhubekile le projekthi, ibijolise kubantu abadala nabakhubazekileyo, nto leyo ethetha ukuba uKolotla kunye noninzi lwabamelwane bakhe Ekupholeni bebengazukuphumelela.
UKolotla wayesazi ukuba ukulinda kuluhlu lokulinda izindlu kwisiXeko kulilize. Wayehleli kulo iminyaka eli-16 kwaye wayekhula etyotyombeni ngelixa usapho lwakhe lwalusanda kumngqongileyo.
Ukususela kwi-zinc ukuya kwizitena kunye nodaka
Ngo-2022, emva kokuba umlilo wetyotyombe watshayela Ekupholeni, kodwa wasindisa ikhaya lakhe, uKolotla waqalisa ukuzakhela indlu yakhe ngezitena nodaka.
Le ndlu inamagumbi mathathu, inamagumbi okulala kunye negumbi lokuphumla, inophahla olusicaba olufanekiselwa kumakhaya awayewathanda kakhulu eSunningdale naseCamps Bay, igqityezelwe ngerabha yokuthintela.
UKolotla uthi uchithe imali emalunga namashumi asixhenxe amawaka eerandi (R70 000) kule ndlu, eyiyila ngokwakhe iiplani ebeka izitena ngezandla.
Ezinye zezi zixhobo uthi uzithenge ezisetyenzisiweyo kwiindawo zokugcina impahla elokishini.
Usenethemba lokugqiba umgangatho ngeethayile zale mihla. Uthi, ukuba wayeqeshe abakhi, iindleko ngezazingaphezulu lee.
Ukuza kuthi ga ngoku wakhe amagumbi okulala amathathu, ikhitshi lokuphumla, kunye negaraji, kwaye usaxakekile eyongeza njengoko imali imvumela ekuzisebenzeleni kwakhe.
Iibhakethi zesanti kunye nezitena zijikeleze eyadini, kwaye isiqingatha semfumba yesamente exutywe silinda udonga olulandelayo ukuba luphakanyiswe.
Ukwakha elinye igumbi azimisele ukulirenta ukuze afumane imali.
Uthi uceba ukufaka itanki yakwaJoJo yokugcina amanzi, nto leyo eza kuzisa uxinzelelo olwaneleyo endlwini ukuze usapho lukwazi ukuhlambela.
Akayiyo kuphela indlela yokwakha isakhiwo esisisigxina.
Zimalunga nama-40 izindlu ezakhiwe ngezitena nodaka emva kokuba imililo yamatyotyombe itshabalalise amakhaya eentsapho.
“Xa unendawo yokuhlala izisa isidima. Ndinendawo endinokuyibonisa yindlu yam. Iza nexabiso elikhulu. Ubuncinci ndinento ethile,” utshilo.
“Abantwana bam bonwabe kakhulu ngendlu. Bacinga ukuba basezidolophini kodwa basematyotyombeni.
USiyamthanda, 16, uthe uyabulela uyise ekhuphe usapho etyotyombeni walufaka kwikhaya elifanelekileyo. Iimpuku zazingasekho, umoya wasebusika wawungasanqumli ezindongeni, yaye nesandi semvula sasingasangxoli phezu kweentloko zazo.
UNokuthula, inkosikazi yakhe, uthe uyalibulela ikhaya athe wasebenza nzima ukulakha umyeni wakhe.
Ngoku le ntsapho ibucala yaye ikhuselekile, yaye inegumbi lokuhlala elinekhitshi elivulekileyo elineekhabhathi. Kude kufuphi naseKolotla, uPhatheka Phuza, 41, naye sele ezakhele indlela yokuphuma ematyotyombeni.
Uthe ngo-2005 wayerenta ityotyombe eDoornbach, kodwa ukutshiswa kwamatyotyombe rhoqo kwanyanzeleka ukuba aye kwelinye ityotyombe eDunoons Section 31.
UPhuza uthi ngo2018 wazibandakanya nomsebenzi webala lezemidlalo.
Ngo-2023 waqala ukwakha, waqala ngegumbi lakhe elinye, elendoda yakhe, nabantwana babo, wongeza amathathu aqashisayo kubaqeshi.
Uthe ngoku imali yerenti kuphela komvuzo wakhe.
“Siphila kamnandi, akukho mlilo wamatyotyombe sikhuselekile, umceli mngeni ngumbane, into esinayo iqhagamshelwe ngokungekho mthethweni kwaye ibuthathaka, yonakalisa izixhobo zombane,” utshilo. NjengoKolotla, ukwaceba ukufakela itanki yakwaJoJo yokugcina amanzi, ukuze ngenye imini intsapho yakhe yonwabele ishawa