
Ukunyuka kwe-VAT kungabangela ubomi bube nzima kwiindawo ezingekho mthethweni zokuhlala
Amaxabiso aphezulu anganyanzelisa ubuhlwempu kwaye andise ukungabikho kokhuseleko lokutya
• Iintsapho sele zixinekile kuthiwa ziza kubethwa kakhulu lonyuko lwamaxabiso kwizinto ezisisiseko ezifana ne-anyanisi nesonka.
• URamaphosa uthembisa imali engaphezulu kwiigranti nasezintwini ezihluphekayo, kodwa ukungathembani kusephambili.
• Nangona kunjalo, abantu abaninzi abahlala kwiindawo ezingekho mthethweni bebengazi kakuhle ngonyuko lwe-VAT nge-0.5 yepesenti oluphume ngo-2 Epreli, oluzakuqala ukusebenza ngo-1 Meyi.
UThumeka Ngcwama, 36, uhlala nodade wakhe kwindlu eyakhie ngama-zinki kwindawo yokuhlala engekho mthethweni ebiza ngokuba kusekuPhumleni eDunoon. UNgcwama ngumama wabantwana abathathu abaneminyaka emi-4, 13, na-19, kwaye akanamsebenzi. Uxhomekeke kumvuzo kadade wakhe ukufumana izinto zansuku zonke. Abantwana bakhe basahleli kwilali yaseMpuma Koloni, logama yena efumana imisebenzi ngamaxesha athile.
UNgcwama uthi uyayiqonda i-VAT, kodwa ebengayazi ukuba uhlahlo-lwabiwo mali lwelizwe lwalo nyaka, oludluliswe yiPalamente ngoLwesithathu umhla we-2 Epreli, lubandakanya ukonyuka kwe-VAT nge-0.5 yepesenti, ezakuqala ukusebenza nge-1 Meyi.
“Ndive ngale nto xa ndibona kwiphepha i-Iliso Labantu. Bendingazi ukuba sele isenzeka. Ithetha ukuba yonke into esiyidingayo ukuze siphile, njengezonka, i-anyanisi neetumato, iza kubiza kakhulu. Lonyuko lulungile kumashishini, hayi kuthi singaphangeliyo,” utshilo uNgcwama.
Ukholelwa ukuba urhulumente kufuneka abeke phambili ukudala imisebenzi ngaphambi kokunyusa irhafu yokuthenga.
“Ukuba abantu banemisebenzi, bangakwazi nokuba bafumane ezona zisisiseko. Kodwa ngoku, sizakuhlala njani?” ubuzile.
UNgcwama uthi abantu abaninzi kuluntu lwakhe abazi ngonyuko lwe-VAT kuba abanaso isixhobo sokubukela iindaba ezifana neTV, izixhobo ezikrelekrele okanye idatha yokufikelela kwiindaba ezithembekileyo kwi-intanethi.
“Mabasisazise phambi kokuba benze ezi zigqibo ePalamente.”
Uye wacela imikhankaso yesizwe yokufundisa abantu ngehlahlo-lwabiwo mali lonyaka kunye nefuthe lalo ebomini babo.
“Mabathethe nathi, hayi nje ePalamente,” utshilo.
Inkxalabo zakhe zahlukana nezo zikaFezeka Kayingana, 52, ongumama wabantwana abahlanu kwaye osebenza phantsi kwe-Expanded Public Works Programme (EPWP). UKayingana ngumhlambeli wezindlu zangasese zoluntu kwiindawo zokuhlala ezingekho mthethweni eDunoon. Uhlala kwindlu enye encinci nabantwana bakhe ababini abancinci, abaneminyaka eli-11 nele-13, kwaye uhlala ekroza ukuba umvuzo wakhe awumfinyelani kude kube sekupheleni kwenyanga.
“Xa iphelelwe kukutya, ndisebenzisa igranti yabantwana bam ukuthenga okungakumbi. Ukuba amaxabiso aya kunyuka kwakhona, siza kuba sengxakini ngakumbi,” utshilo uKayingana.
Uthi urhulumente kufuneka athethe ngqo noluntu oluhluphekayo phambi kokwenza izigqibo ezifana nokunyusa i-VAT, ecacisa ukuba abantu abahleli bengxamile bayajamelana nempembelelo embi yonyuko lwamaxabiso.
“Asibathembi abezopolitiko. Baphetha izithembiso, ngakumbi xa kusondela unyulo, kodwa abenzi nto. Mabathethe nathi phambi kokunyusa irhafu,” utshilo.
ULiza Munro, umhlali waseAtlantis, uthe uyayiqonda imfuno karhulumente yokwandisa ingeniso, kodwa wagxeka ukunyuka kwe-VAT njengomthwalo othwalwa ngokugqithisileyo ngabemi.
“Kuziva ngathi urhulumente ucela okungakumbi kuthi, ngaphandle kokusibonisa indlela esiza kuxhamla ngayo ngqo,” utshilo uMunro.
Ucele urhulumente ukuba ajonge ezinye iindlela zokufumana ingeniso aze aphathe imali kakuhle ukukhusela izindlu ezihluphekileyo kumaxabiso anyukayo.
“Ixabiso lobomi linyuka kakhulu, kwaye ukunyuka kwe-VAT kuziva ngathi yinto yenziwe ngenkani endaweni yesicwangciso esicingelwe kakuhle sokukhuthaza ukukhula koqoqosho,” utshilo.
Ngokwengxelo yeendaba ezifana neyeSunday Times ngomhla we-13 Epreli, ukunyuka kwe-VAT okucekiweyo kubangele ukungavani kwezopolitiko ngaphakathi kuRhulumente wobuManyano (GNU).
UNgqongqoshe wezeMali uEnoch Godongwana waqala ecetyisa ukunyuka kwe-VAT ngeepesenti ezi-2 ngoFebruwari. Oku kamva kwahlengahlengiswa kwaba ngonyuso oluhlulwe kabini lwe-0.5 yepesenti kwiminyaka emibini. I-Democratic Alliance, engumnxeba obalulekileyo ngoku kwi-GNU, ichase ngamandla lonyuko.
Uxinzelelo lwanda emva kokuba iPalamente yamkele isakhelo sezemali kwangalo nyaka, nto leyo eyenze abanye ababoneleli ngeenkonzo baqale ukusebenzisa inqanaba elitsha le-VAT elingu-15.5%. Ngokovavanyo lokugqibela lohlahlo lwabiwo-mali olulindeleke ngo-6 Meyi, uxinzelelo lwanda kwiSebe lezeMali ukuba lifumane enye indlela yokufumana i-R13.5 yezigidigidi eziza kulahleka ukuba ukunyuka kwe-VAT kuyekiswa.
Kwintetho yakhe yohlahlo-lwabiwo-mali ka-2025 ayabelana ngayo ngoMvulo umhla we-7 Epreli kwi-X (Twitter), uMongameli uCyril Ramaphosa wathembisa inkxaso enkulu kwizakhamizi ezihlelelekileyo. Ipesenti engama-61 yeendleko zikarhulumente iza kunikwe iinkqubo zegranti zentlalontle, kubandakanywa negranti yabantwana, eyabadala kunye neyabakhubazekileyo. Ezi granti ziza kunyuswa ngaphezu komyinge wonyuko lwamaxabiso, nto leyo eza kuzisa uncedo oluthile njengoko iindleko zinyuka. URamaphosa ukwazise ukuba i-Social Relief of Distress Grant iza kwandiswa unyaka omnye, ukuqinisekisa ukuba abantu abasemngciphekweni bayaqhubeka nokufumana uncedo ngexesha elinzima.